การสื่อสารวิทยาศาสตร์ในบริบทของวัฒนธรรมน้ำแห่งลุ่มน้ำโขง ชี มูล

Science communication in the water cultural context of Mekong-Chi-Mun river basin

Name: สุขใจ สมพงษ์พันธุ์

Address: 186/74 หมู่ 1 ตำบลนอกเมือง อำเภอเมือง จังหวัดสุรินทร์ 32000

keyword: การสื่อสารวิทยาศาสตร์

Classification :.DDC: 577.6

; วัฒนธรรม

Abstract: ยุทธศาสตร์การพัฒนาภูมิภาค จำเป็นต้องขับเคลื่อนด้วยความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี การสื่อสารวิทยาศาสตร์เป็นเครื่องมือในการสร้างความตระหนัก ความรู้ความเข้าใจต่อความรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาแทบทุกด้าน การสื่อสารวิทยาศาสตร์เพื่อการพัฒนาต้องเรียนรู้ ทำความเข้าใจระหว่างกันด้วยการสื่อสารสองทาง การสื่อสารแบบมีส่วนร่วมทำให้เกิดประสิทธิผลการพัฒนาที่ยั่งยืน การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบริบทวัฒนธรรมน้ำของชุมชนที่อาศัยอยู่ในลุ่มน้ำโขง ชี มูล ศึกษาการสื่อสารวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับน้ำดื่ม น้ำใช้ และน้ำเพื่อการเกษตรในบริบทของวัฒนธรรมน้ำแห่งลุ่มน้ำโขง ชี มูล และเพื่อวิเคราะห์องค์ประกอบที่ส่งเสริมการสื่อสารวิทยาศาสตร์ในบริบทของวัฒนธรรมน้ำแห่งลุ่มน้ำโขง ชี มูล และจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายแนวทางการส่งเสริมสื่อสารทางวิทยาศาสตร์ในบริบทของวัฒนธรรมน้ำสำหรับประเทศไทยด้วยกระบวนการวิจัยแบบผสมผสานทั้งการวิจัยเชิงคุณภาพแนวประวัติศาสตร์ แนวชาติพันธุ์วรรณนา การวิจัยเชิงมานุษวิทยาวัฒนธรรม และการวิจัยเชิงปริมาณ ทดลองวิเคราะห์คุณภาพน้ำ เทคนิคการวิเคราะห์องค์ประกอบ ผลการศึกษาบริบทพบว่า ชุมชนทั้งไทยและสปป. ลาวในลุ่มน้ำโขง ชี มูล มีอาชีพเกษตรกรรมทำนาข้าวเป็นส่วนใหญ่ ระบบเกษตรกรรมพึ่งพาน้ำฝนธรรมชาติ ที่แขวงจำปาสักปลูกกาแฟ พืชสมุนไพรและมีรายได้ดีจากไฟฟ้าพลังน้ำ มีรายได้จากการท่องเที่ยวที่ประเทศไทยในจังหวัดยโสธรมีชื่อเสียงงานประเพณีบุญบั้งไฟ สปป. ลาว ในแขวงจำปาสักมีน้ำตกสวยงามหลายแห่ง ชุมชนมีชีวิตเรียบง่าย เคารพธรรมชาติ และอยู่ร่วมกับธรรมชาติอย่างพึ่งพากัน มีความเชื่อ ค่านิยม ภูมิปัญญาประเพณีเกี่ยวกับน้ำที่คล้ายคลึงกัน น้ำดื่ม น้ำใช้ในไทยยังมีปัญหาในบางพื้นที่ไม่เพียงพอตลอดปี สำหรับ สปป. ลาว แขวงจำปาสักไม่มีปัญหาน้ำดื่มน้ำใช้เพียงพอตลอดปี เนื่องจากมีความอุดมสมบูรณ์ของแหล่งน้ำธรรมชาติ การสื่อสารวิทยาศาสตร์พบว่า ชุมชนลุ่มน้ำโขง ชี มูล มีภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับวัฒนธรรมน้ำที่บูรณาการความรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (S&T) เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิต คือ 1) น้ำดื่มใส่สมุนไพรบำรุงสุขภาพ S&T คือ ใบเตยมีสารแอนโทไซยานิน แก่นฝางมีสารบราซิลิน มะแว้งเครือมีวิตามินเอ ว่านหอมมีสารต้านอนุมูลอิสระ และมีสารลดการอักเสบ บำรุงผิวเหมาะสำหรับเป็นส่วนผสมในเครื่องสำอาง 2) มีตำนานท้าวบาเจียงและนางมะโรง สอนให้เป็นคนดี มีคุณธรรม เคารพธรรมชาติ จัดทำเป็นสื่อท้องถิ่นใช้ S&T เช่น ละครแสงสีเสียงส่งเสริมการท่องเที่ยวได้ 3) ปลาเป็นสัญลักษณ์ความอุดมสมบูรณ์ S&T ปลาเป็นแหล่งอาหารโปรตีน มีการแปรรูปปลา ถนอมอาหารจากปลาเก็บไว้ได้นาน 4) ปลาคางเบือนเป็นปลาหายากราคาแพง กรมประมงนำ S&T ช่วยเพาะขยายพันธุ์ปลาได้สำเร็จ ชุมชนสามารถเพาะเลี้ยงเพิ่มรายได้ 5) น้ำใช้ น้ำเพื่อการเกษตร ชุมชนมีฮีตคองสำหรับการบริหารและปกครอง สอนให้ประหยัดน้ำ ไม่ทิ้งขยะลงน้ำ อนุรักษ์ป่าและต้นไม้ใหญ่ด้วย S&T น้ำมีคุณค่าต่อชีวิต และต้นไม้ใหญ่เป็นแหล่งต้นน้ำ การศึกษาการสื่อสารวิทยาศาสตร์ด้วยกิจกรรมเป็นช่องทางในการเข้าถึงเข้าใจเพื่อพัฒนาชุมชนลุ่มน้ำโขง ชี มูล ซึ่งสื่อบุคคลมีความสำคัญทุกกิจกรรม พบว่า 1) ค่ายวิทยาศาสตร์ เป็นกิจกรรมสร้างความตระหนักรู้ปัญหาในหารสื่อสารเพื่อพัฒนาชุมชน มีการแก้ปัญหาของชุมชนด้วยชุมชนโดยเครือข่ายอนุรักษ์แม่น้ำมูล 2) การบริหารจัดการน้ำชุมชนเกษตรของทองคำ ยิ้มรัมย์ มีภูมิปัญญาท้องถิ่นสำคัญ 3 อย่าง คือ ปักโคลนช่วยเก็บน้ำ รูปูนาช่วยเพิ่มออกซิเจนและสะสมอินทรียวัตถุ การปลูกพืชเพาะเมล็ดที่ให้ผลผลิตเร็ว มีการสื่อสารแบบมีจุดมุ่งหมาย เผยแพร่ความรู้ ขยายผลสู่ชุมชนทำให้เกิดความยั่งยืน 3) สงกรานต์ชาวกูยวัดตะเคียนสำโรงทาบ เป็นการสื่อสารแบบมีส่วนร่วม มีภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สำคัญควรอนุรักษ์และฟื้นฟู 1 อย่างคือ เครื่องจักสานควรสนับสนุนและส่งเสริม 2 อย่างคือ 1) พืชหอม 2) ทุกกิจกรรมในประเพณีสงกรานต์ชาวกูย วัดและชุมชนมีส่วนสำคัญในการธำรงประเพณีสงกรานต์ น้ำกับพุทธศาสนาเป็นภูมิปัญญาระหว่างคนกับคน คนกับธรรมชาติ ก่อเกิดวัฒนธรรมน้ำที่มีคุณค่าและสอนให้แก้ปัญหาด้วยหลักอริยสัจสี่ มีคุณธรรม ผลการศึกษาแนวทางในการส่งเสริมการสื่อสารวิทยาศาสตร์ในบริบทของวัฒนธรรมน้ำในประเทศไทย ได้เป็นข้อเสนอเชิงนโยบาย ประกอบด้วย นโยบายที่ 1 ส่งเสริมให้มีชุมชนเกษตรที่มีวิถีชีวิตเอื้อต่อการสื่อสารเพื่อการใช้และอนุรักษ์น้ำ นโยบายที่ 2 ส่งเสริมการสื่อสารภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับน้ำที่เชื่อมโยงกับพุทธศาสนานโยบายที่ 3 ส่งเสริมให้ทุกกิจกรรมในเทศกาลสงกรานต์คือสัญลักษณ์เพื่อสื่อในวัฒนธรรม นโยบายที่ 4 ส่งเสริมพิธีกรรมและบุญประเพณีเพื่อการสื่อสารของชุมชนในวัฒนธรรมน้ำ และนโยบายที่ 5 ส่งเสริมการสื่อสารเกี่ยวกับคุณภาพน้ำเพื่อการบริโภคเป็นเงื่อนไขให้วัฒนธรรมน้ำคงอยู่ Development strategy is driven by science and technology knowledge. Science communication is a tool to realize the understanding of science and technology which are related to all areas of development. Science communication for development needs an interactive communication in order to bring a sustainable development. This present study aimed (i) to investigate the water cultural context of communities along Mekong-Chi-Mun river basin, (ii) to study the science communication in drinking water, water used in daily life, and water used in agriculture, (iii) to analyze the factors enhancing science communication, and (iv) to provide policy offers on enhancing science communication in the water cultural context of communities along Mekong-Chi-Mun river basin, (ii) to study the science communication on drinking water, water used in daily life, and water used agriculture, (iii) to analyze the factors enhancing science communication, and (iv) to provide policy offers on enhancing science communication in the water cultural context of Thailand. This study is designed through the use of mixed methodology historical research, ethnographic research, cultural anthropology research, experimental research, and factor analysis. The results of the study showed that most people in the communities along Mekong-Chi-Mun river basin were rice farmers. Rain water used in agriculture. In Champasak Province, Laos, Farmers’ income were from coffee, herb, hydroelectricity, and tourism as there were many attracted waterfalls. In Yasothon Province, Thailand, Thai rocket festival was well know. Both Thai and Laos people who lived who lived along Mekong-Chi-Mun river basin had a simple way of life and they could live along well with nature. They shared the similar belief, social value, folk wisdom, and tradition about water. In Thailand, it was found that there still was an insufficient water problem in some areas while there was of this problem in Laos because of the fertility of natural water resources. The result of science communication revealed that the communities along Mekong-Chi-Mun river basin applied science and technology (S&T) with folk wisdom in order to develop their life quality in several ways. First, S&T drink – a health herbal drink made from Pandanus leaf (Anthocyanin), Sappan (Brazilin,) Purple-fruited Pea Eggplant (Vitamin A), and Galanga (Antioxidants and Anti-inflammatory). Second, Tao Bajiang and Nang Malong legend which taught people to be good, noble, and respect to nature, appeared on S&T local media, for example light and sound play which could promote local tourism, Third, fish was seen as S&T fertility. AS there were many fish, fish processing and preservation were used to store them. Fourth, twisted-jaw catfish, expensive and hard to find fish, was successfully breded by department of fisheries using science and technology knowledge. Thus, the communities could earn more income. Last, the communities had their own regulations on water management for agriculture. They had to save water, no garbage in water, and conserve the forest. The science communication via activities was a way to understand how to develop the communities along Mekong-Chi-Mun river basin. People were important sources for all activities. The results showed that 1) science camp was an activity that brought realization on communication problem in items of community development. Communities solved this problem by cooperating with Mun-river conservative communities. 2) Community water management by Tongkam Yimram via three important local wisdoms: muddy puddle to contain water, rice-crab hole to increase oxygen and organic matters, and seed planting to faster growing session. All of these wisdoms was communicate by purposive communication in order to broader the sustainable knowledge to communities. 3) Songkran Festival of Kui people, Ta Kien Temple, Samrongtab district, Surin province, was an interactive communication. It revealed that basketwork was the local wisdom which was worth preserve and store. In addition, there were two thongs which needed to be supported. Fragrance plants and all achives in Songkran festival of Kui people. It could be seen that temple and community took an important part in Sonkran traditional preservation. Water and Buddhism were the wisdom among groups of people. Human and nature created valuable water culture as well as leaded people to solve their problems by Buddhism four noble truths. Moreover, the result of the study indicated five policies to enhance science communication in water cultural context of Thailand. First, enhance the agricultural communities to have way of life regarding to science communication in order to preserve water. Second, enhance the folk wisdom communication about water which based on Buddhism. Third, enhance all activities during Sonkran Festival to be a symbol of water culture. Fourth, enhance rites and traditions to be a communication tool among water cultural communities, fifth, enhance the communication on water quality to be seen as one condition of water cultural existence.

มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์. สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ

Address: สุรินทร์

Email: arit@srru.ac.th

Name: คงศักดิ์ ตันไพจิตร

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: อัจฉรา ภาณุรัตน์

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Name: กชนิภา อุดมทวี

Role: อาจารย์ที่ปรึกษา

Created: 2560

Modified: 2563-09-23

Issued: 2563-09-23

วิทยานิพนธ์/Thesis

application/pdf

CallNumber: 577.6 ส241ก

tha

DegreeName: ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต

Level: ปริญญาเอก

Descipline: ยุทธศาสตร์การพัฒนาภูมิภาค (การสื่อสารวิทยาศาสตร์)

Grantor: มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์

©copyrights มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์

ลำดับที่.	ชื่อแฟ้มข้อมูล	ขนาดแฟ้มข้อมูล	จำนวนเข้าถึง	วัน-เวลาเข้าถึงล่าสุด
1	SUKCHAI SOMPONGPUN.pdf	181.4 MB	86	2026-08-13 23:13:22

ใช้เวลา

0.024481 วินาที